کبد

پست جامع در مورد کبد و بیماری های کبدی

کبد نقش مهمی در ذخیره سازی و سوختن چربی ها دارد. این عضو به شکل طبیعی کمتر از حدود 5 گرم چربی در 100 گرم وزن خود دارد که ازین مقدار، 14% تری گلیسیرید،64% فسفولیپید،8 % کلسترول و 14% اسید چرب است. از علل مهم بيماريهاي کبدي مي توان هپاتيت ويروسي بی و سي، هپاتيت خود ايمني، عوارض داروها، مصرف الکل، چاقي و کم تحرکي و بالا بودن قند خون است. کبدچرب از شايعترين علل بيماريهاي کبدي بوده که شيوع آن در حال افزايش است. چربی کبدی حالتی است که در این عضو بیش از 5 گرم چربی دارد که در این شرایط، بیش از نیمی ازین چربی ها،تری گلیسیرید هستند. این بیماری در اغلب موارد، چاقی، اختلال در چربی های خون و کم تحرکی موجبات آن را فراهم می کند. موارد دیگری نیز هستند که در ابتلا به کبد چرب موثرند مانند : مصرف مشروبات الکلی، بدغذایی، سوتغذیه، مصرف داروهای ضد تشنج و بیماری های مزمن. چون کبد نقش مهمی در سوخت و ساز بدن دارد، در صورت بروز اختلال در این فرآیند،چربی بیشتری در کبد رسوب می کند. در عین حال، این تجمع چربی،موجب اختلال در یکی از چرخه های گردشی بین سلولهای کبد و بافت چربی می شود.

در واقع چهار چرخه داریم که در کنار هم و یا جداگانه موجب ابتلا به بیماری کبد چرب می شوند:

  • افزایش تحویل اسیدهای چرب آزاد
  • افزایش تولید اسیدهای چرب آزاد
  • کاهش بتا اکسیداسیون اسیدهای چرب
  • کاهش تولید و ترشح VLDL

آنچه امروز توجه مارا به کبد چرب جلب می کند،تاثیر آن در ابتلا به هپاتیت ناشی از چربی و بروز فیبروز کبدی و پیشرفت به سمت بیماری مزمن  است.در کنار دلایلی که در بالا ذکر شد، دیابت، بالا بودن چربی خون ،عمل جراحی روده، کاهش سریع وزن، سو جذب پروتئین و کالری،بیماری های التهابی کبد مانند هپاتیت سی، کبد چرب حاملگی،مسمومیت با مواد سمی مانند تتراکلرید کربن، تری کبرواتیلن، فسفر و فیالوریدین، مصرف برخی داروها مانند تترا سایکلین، اسید والپروئیک، آمیودارون، و ترکیبات کورتن دار از علل و بیماری های همراه با کبد چرب هستند.

کبد نرمال در سمت چب و کبد چرب در راست

چاقی و کبد چرب

بین 60 تا 100% بیماران مبتلا به کبد چرب، چاق هستند. شیوع زیاد چاقی به دلیل عواملی چون :عدم تحرک جسمانی،توسعه تکنولوژی،زندگی ماشینی،شهرگرایی و مصرف بی رویه ی مواد غذایی چرب است.بر اساس قد و سن افراد می توان وزن ایده آل آنها را از جدول بررسی کرد و نسبت وزن به قد و اندازه ی دور کمر نیز برای این تشخیص می تواند کمک کننده باشد.وقتی کالری ای که وارد بدن می شود، بیشتر از کالری مصرفی باشد،انباشت چربی صورت می گیرد در بلند مدت، تبدیل به چاقی می شود.افراد چاق به بو و مزه ی غذا واکنش بیشتری نشان می دهند تا افراد لاغر.زیاد خوردن علت عمده ی چاقی است اما تنها دلیل نیست. دلایل دیگری نیز وجود دارند مانند دلایل محیطی،فرهنگی و ژنتیکی.چاقی بالا تنه ینی شکم برجسته، در افرادی که BMI یا شاخص توده ی بدنی طبیعی دارند و اندامهای دیگر آنها چاق نیست،خطر جدی کبد چرب غیر الکلی را به همراه دارد.شایان ذکر است که برخی روشهای سریع کاهش وزن مانند جراحی و یا رژیمهای بسیار سخت، می تواند سبب تشدید کبد چرب و بیماری کبد چرب شود.

اصر رضایی‌پور دستیار تخصصی طب سنتی ایران درباره کبد چرب اظهار داشت: بروز بیماری‌های کبدی با خواب ارتباط مستقیم دارد. به گفته وی خواب اول شب و پرهیز از خوابیدن در طول روز برای پیشگیری از بیماری‌های کبدی توصیه می‌شود. در مطالعه میان ۶۴۳۸ نفر از نظر ارتباط کبد چرب و طول خواب روز مطالعه شدند و مشخص شد که خواب روز طولانی ارتباط مستقیمی با بروز کبد چرب دارد. دستیار تخصصی طب سنتی بیان داشت: زنانی که در محیط روشن می‌خوابند بیشتر در معرض چاقی قرار دارند.

راه‌های درمان کبد چرب

• پرهیز از چربی‌ها

• پرهیز از غذاهای کربوهیدراتی که کیموس لزج غلیظ تولید کنند مانند ماکارونی، سالاد الویه، قارچ، سس سفید، پیتزا و…

• پرهیز از مبرّدات معده و کبد (موادغذایی که مصرف آن‌ها موجب سرد شدن طبع معده و کبد می‌کند مانند ترشی‌ها همراه با غذا و…)

• پرهیز از خوراکی‌های قابض

مواد غذایی تقویت‌کننده کبد

نخود، سیب، به، انگور، کرفس، دارچین، بالنگ، زعفران، ماش، شقاقل، زیتون، زنجبیل، زردچوبه، انجیر، کاهو، اسفناج، هویج، زرشک و کدو.

قند موثرتر است یا چربی؟

متهم اصلی این داستان شاید در نگاه اول چربی به نظر بیاید اما حقیقت این است که چربی مقصر اصلی نیست!در عوض رژیمهای غذایی غنی از نظر قندی،به صورت مخفیانه، چربی را ذخیره می کنند و موجب افزایش دور کمر می شوند.مصرف چربی های سالم مانند اسیدهای چرب اشباع نشده، در روغن زیتون و آجیلها، می تواند چربی های مضر را از بین ببرد.منابع دیگر چربیهای اشباع نشده، اسیدهای چرب ماهی و روغن آن است که بدن را در مقابل اسیدهای چرب اشباع،محافظت می کند.

اگر به شکلات علاقمند هستید،در هنگام انتخاب دقت کنید که قند آن کم باشید و درصد کاکائوی آن بالا.کاکائو حاوی مقادیر زیاد آنتی اکسیدان است که در حفظ سلامت بدن موثر است. از لبنیات کم چرب استفاده کنید و در ماست می توانید،نوع پروبیوتیک آن را برگزینید.

باز سازی (پاکسازی) کبد

یکی از مهمترین اندامهای بدن که کارائی ورزشکاران را تحت تاثیر قرار می دهد، کبد است، فرزین جباری قصد دارد در مقاله زیر شواهد مهمی را مطرح کند که طی تجربه چندین ساله از مراجعه کننده گان خود، بدست آمده و از افکار رایج بعضی مربیان که به علم پزشکی تسلط ندارند و عقاید غیر قابل تغییر و اشتباه خود را رواج میدهند و به ورزشکاران هم منتقل می کنند ، مطلب بنویسد: آن تعداد ورزشکارانی که از داروهای غیر مجاز (استروئید ها و هورومونهای جنسی) در دوره ای استفاده میکنند باید بعد از چند هفته داروهای مصرفی را قطع کنند تا سطح تولید هورمونهای بدن ، به حالت نرمال برگردد و فشاری که بر کبد آمده جبران و بررسی شود . برخی از اشکال داروهای بدنسازی (اغلب به شکل خوراکی) و برخی از انواع آنها (استانازول یا وینسترول ، اکسی متالون ،دیانابول یا متاندینون، متیل تستسترون، خصوصا نوع حیوانی آن که کاملا خالص نیست (به همین دلیل ارزانتر است) ) برای کبد سمی تر هستند و از هنگام مصرف ، برای متابولیته شدن ، سلولهای کبد را دچار زحمت میکنند و به همین جهت فشار زیادی به سلولهای کبد وارد میشود . یکی از خصوصیات سلولهای کبدی اینست که وقتی بیش از حد فعالیت میکنند، دیواره خارجی آنها پاره شده و میمیرند ،البته  ساخت سلولهای جدید کبدی امکان پذیر است یعنی ساخت سلولهای جدید و مرگ آنها ، طبیعی است . با پاره شدن و مردن سلولهای کبدی ، مقادیری از انزیمها به خون وارد میشود پس با آزمایش خون، سطح این آنزیمها در خون،تعیین و میتوان میزان نابودی و تولد سلولهای کبد را تخمین زد .تست خون و تعیین SGOT  و خصوصا SGPT در هنگام مصرف داروهای غیر مجاز میتواند به فرد این آگاهی را دهد که مصرف آن داروها تا چه حد برای کبد او زیان بار است ، البته عامل سن، جنس، تفاوتهای فردی، نوع فعالیت، نوع رژیم غذائی، مصرف برخی مواد (دارو و مکمل یا حتی عرقیجات سنتی و ..) هم موثرند. تعدادی از ورزشکاران بعد از مصرف یک دوره دارو، یک دوره بازسازی (به اصطلاح مربیان : پاکسازی) اجرا میکنند تا به اصطلاح خودشان ، کبدشان را پاک کنند و بعد از اجرای آن دوره ، تست خون میدهند تا اندامهای داخلی خود را چک کنند (متاسفانه رعایت این سیستم توسط همه مربیان اجرا نمیشود!!!) در موارد دیگر که ورزشکار مایل به مصرف داروهائی است که به کبد فشار میاورد ، استفاده از برخی داروها مثل LIVERGOL و ،HEPATOHEAL،LIVERIL، LIVERSUPORT، LIVE52 و .. مقاومت سلولهای کبدی را در برابر فشار داروها ، بیشتر میکند یعنی آنزیمهای کبدی موجود در خون را میکاهد . البته عده ای از دوستان معتقدند که هنگام مصرف داروها، کبد شور مصرف نکنید زیرا دارو را از بدنتان پاک میکند بلکه تقویت سلولهای کبد به متابولیسم داروها بیشتر کمک میکند و عده ای معتقدند مصرف همزمان کبد شور با داروها ، کبد را بد عادت میکند (یعنی کبد به مصرف کبد شورها برای بهتر کارکردن عادت میکند). عده ای تصور میکنند اجرای رزیمهای چربی سوزی برای کبد مفید است در حالیکه چربی سوزی به فعالیت سلولهای کبد می افزاید ، حتی میزان تحرک فرد روی کبد تاثیر میگذارد، تمرینهای شدید از یک طرف و بی تحرکی از طرف دیگر موجب تغییر در اعمال کبد شده تا جائیکه بی تحرکی و مصرف غذاهایی از قبیل سرخ کردنی ها ، شیرینی ، لبنیات ، فست فود ها، مشروبات الکلی  موجب تجمع بافت چربی در کبد میگردد (عارضه کبد چرب)، عده ای با مشاهده انزیمهای کبدی میگویند کبد شما چرب است ، در حالیکه با بالارفتن انزیمهای کبدی نمیتوان عارضه کبد چرب را تشخیص داد، (کبد چرب را فقط با سونوگرافی میتوان مشخص کرد) البته اگر کبدی چرب باشد و آنزیمهای ان نیز بالا باشد ، میتوان حدث زد که کبد در حال تخریب شدید است. موارد بی شماری نیز دیده شده که آنزیمهای فرد از حد نرمال هم کمتر است ولی کبد چرب است . کارکرد کبد میتواند به مانده گاری برخی داروها در بدن ربط داشته باشد ، تست دوپینگ افرادی که کبد قوی و فعالتری دارند زودتر منفی میشود . مصرف مکملهای پروتئینی و امینو اسیدها نیز به کبد حساس ، فشار میاورد زیرا متابولیت پروتئینها در کبد است و حاصل این عملیات ” آمونیاک است که ماده ای بسیار سمی برای کبد و بدن بشمار میرود ، سلولهای کبد وظیفه دارند آمونیاک را به اوره تبدیل کنند تا کلیه ها اوره را دفع کنند . وقتی هیچگونه چربی در رزیم غذائی وجود نداشته باشد ممکن است به انسداد مجاری صفراوی مبتلا شد. هر فردی که روی پوستش جوش میبینند میگویند کبدت چربه یا آنزیمهایش بالاست، که این تحلیل کاملا صحیح نیست .

اعمال دیگر کبد : سم زدائی – متابولیت کربوهیدراتها و پروتئینها – تبدیل امینو اسیدها به امینو اسیدهای دیگر – تبدیل امینو اسیدهای غیر ضروری از امینو اسیدهای ضروری در غذا- ساخت صفرا و عمل هضم چربیها  -ساخت پروتئینهای خون-متابولیت داروها- ساخت فاکتورهای انعقادی خون و ..

جالب اینجاست که 29 درصد انرژی پایه انسان در کبد مصرف می شود. در ادامه فرزین جباری رژیم غذائی خاصی را مطرح میکند که خیلی زود موجب ترمیم بافت کبد میشود و اغلب پزشکان نتایج اعجاب انگیز این رژیم را در بیماران خود دیده اند :

*ناشتا : یک تا دو لیوان آب ولرم به همراه کمی لیمو تازه

*صبحانه: نان چاودار / عدسی یا لوبیا یا ماهی / سماغ 5 گرم / سبزی خوردن 50 گرم / قهوه سبز

* بین وعده : سیب درختی / خیار / خیسانده زرشک

*30 دقیقه قبل ناهار : عرق کاسنی به همراه خیسانده خاکشیر : یک لیوان

* ناهار : برنج بدون روغن / ماهی بخار پز / ماست طبیعی یک استکان / سبزی خوردن 50 گرم / مقداری ابغوره و سرکه سیب/  پودر تخم کتان 3 گرم

*عصرانه : سیب درختی / خیار / انار / قهوه سبز

*عصرانه دوم : چای قرمز با کمی عسل مرغوب / گردو تازه یک عدد/ پرتقال یا سیب درختی / خیار

* 30 دقیقه قبل شام : عرق بید مشک و عرق کاسنی به همراه خیسانده خاکشیر : جمعا یک لیوان

*شام : نان سنگک / مرغ محلی یا ماهی/ سماغ 3 گرم / سالاد بدون سس که یک حب سیر خام و کلم و لیمو ترش تازه هم به آن اضافه شده باشد .

*وقت خواب شب : هندوانه با قسمت سفید پوست آن یا انار یا خیسانده آلبالو و گیلاس یا آناناس تازه یا سیب درختی/ شیر خشت (به اندازه یک لوبیا که در نصف استکان آب گرم حل شده باشد)

مصرف مکملهائی نظیر سلنیوم، ویتامین ائی و کوانزیم کیوتن برای کبد مفید است . **** رژیم بالا ممکن است برای کلیه افراد مناسب نباشد زیرا این رژیم برای افراد کاملا سالمی است که فقط مشکل کبدی دارند .

چگونگی تشخیص بیماری های کبدی

نمونه برداري

اولين بار نمونه برداري از کبد به وسيله پائول ارليش در سال ۱۸۸۳انجام شد. در جنگ جهاني دوم، از اين روش به منظور بررسي و تحقيق در رابطه با هپاتيت ويروسي که نيروهاي درگير در جنگ را مبتلا ساخته بود، استفاده شد. نمونه برداري يا اصطلاحاً بيوپسي کبد يک شيوه تخصصي براي بررسي ضايعات کبدي و ميزان وخامت آن است. نمونه بدست آمده از اين روش در حد چند ميلي متر تا سانتي متر بوده و توسط آزمايشگاه پاتولوژي مورد بررسي قرار مي گيرد. جهت انجام بيوپسي کبد بررسي آزمايشات انعقادي و هموگلوبين خون ضروري است. انجام نمونه برداري از کبد يک روش تهاجمي است ومي تواند در موارد نادر با خاطرات و عوارض براي بيماران همراه باشد. امروز از نمونه برداري کبدی تنها و تنها در موارد ضروري استفاده مي شود .

مراحل بيماري کبدي

در مراحل اوليه فقط التهاب کبدی وجود دارد و در صورت عدم درمان صحيح و در طي فاصله زماني متغيير چند ساله ،فيبروز کبدی تشديد مي شود و بالاخره سيروز(تنبلي کبد) بروز مي

فيبرواسکن، وسيله اي نوين در تشخيص شدت ضايعات کبدي

امروز با استفاده از تکنولوژي پرتاب امواج با فرکانس پايين ( ماوراء صوت) بر داخل کبد مي توان به ميزان سفتي آن پي برد . ميزان کبد نيز با ميزان فيبروز و آسيب پايدار کبد ارتباط مستقيم دارد، اين روش غير تهاجمي است. تقسيم بندي ميزان فيبروز کبدي به صورت نمره اي F0تاF4 تقسيم بندي ميشود و به همين ميزان نيز مي توان از سنجش ميزان سفتي کبد که با کيلو پاسکال (kpa) گزارش ميشود استفاده کرد .روش انجام فیبرواسکن عینا مانند سونوگرافی میباشد و نیاز به ناشتایی نیست.

ميزان سفتي کبد که با کيلو پاسکال شناخته مي شود نشان دهنده ميزان آسيب پايدار کبدي است.

از اين روش مي توان در پي گيري درمان بيماران هپاتيت ويروسي، کبد چرب و بيماري خود ايمني استفاده کرد و با تکرار آزمون مي توان به سير بيماري و تغيير در شدت آن پي برد.

تحليل يافته ها توسط نرم افزاري پيچيده صورت مي گيرد و با سنجش ميزان سرعت سير امواج و با استفاده از فرمول هاي آماري ميزان آسيب پايدار کبد (فيبروز) مشخص ميشود. انجام اين کار هيچ دردي ندارد. ميزان بررسي کبد هنگام نمونه برداري ۵۰۰۰۰/۱ واحد کبد مي باشد ولي در فيبرو اسکن يک در ۵۰۰ واحد کبدي است و اين نشان دهنده ي دقت بيشتر فيبرو اسکن در بررسي آسيب هاي کبدي است.

اندازه گيري CAP چيست؟

استفاده از CAPدر واقع يک پارامتر تقويت شده و کنترل شده که نشاندهنده ي ميزان ارتفاع (Amplitude)امواج سونوگرافي هنگام عبور از کبد مي باشد که در واقع مي توان به وسيله ي آن به ميزان رسوب چربي درکبد و آسيب آن پي برد. هرچه ميزان رسوب چربي در کبد بيشتر باشد ميزان CAP بالاتر خواهد بود و واحد آن dB/m مي باشد. اين روش در تشخيص ميزان رسوب چربي در کبد از روش سونوگرافي حساس تر است.

قابل توجه است در صورت انجام دقيق و صحيح مراحل استفاده از دستگاه فيبرو اسکن مي توان نقش اپراتور و ماشين را در تحليل نتايج ناديده گرفت. در خاتمه بايد تاکيد کرد که تفسير دقيق يافته ها با در نظر گرفتن وضعيت بيمار، وجود يا عدم وجود بيماري هاي غير کبدي مثل بيماري هاي قلبي توسط متخصص بيماري هاي کبد (هپاتولوژيست) ضروري است.

مقایسه فیبرو اسکن با بیوپسی کبد

بیوپسی

تست فیبرواسکن

تهاجمی بودن

غیر تهاجمی بودن

محدوده کوچک مورد بررسی

محدوده وسیع مورد بررسی(۲۵۰ برابر بزرگتر)

نیاز به بی حسی

عدم نیاز به بی حسی

نیاز به آمادگی قبلی

عدم نیاز به آمادگی قبلی

وجود ریسک بالا در تکرار تست

تکرار پذیری تست بدون ایجاد خطر

احتمال بستری شدن

عدم بستری شدن

وجود درد و ناراحتی در حین و پس از انجام عمل

عدم وجود هرگونه درد و ناراحتی در حین و پس از انجام تست

استرس و ترس و دلهره قبل از عمل

آرامش و خونسردی قبل از انجام تست

زمانبر بودن انجام عمل و آماده شدن جواب آن

مدت زمان کوتاه انجام تست و آماده شدن جواب آن

هزینه بالا

هزینه پایین تر

نیاز به وجود همراه بیمار

عدم نیاز به وجود همراه بیمار

 

 

منبع : ایسنا،گفتگو با رییس شبکه هپاتیت کشور
کلینیک مسعود